Stoi w trzcinach tak nieruchomo, że łatwo go wziąć za zatopiony patyk. Dopiero złote oko zdradza, że ten „patyk” obserwuje wszystko dookoła. Wystarczy, że obok przepłynie nieostrożna płotka, a szczupak w ułamku sekundy wystrzeli z kryjówki. Nurkowie znają ten widok z niemal każdego polskiego jeziora: drapieżnik, który nie goni zdobyczy, tylko czeka.
W skrócie
- Szczupak pospolity (Esox lucius) to jedyny przedstawiciel szczupakowatych w Polsce. Na świecie rodzaj Esox liczy siedem gatunków, w tym dwa europejskie opisane dopiero w latach 2011 i 2014123.
- To klasyczny łowca z zasadzki: przez większość czasu stoi bez ruchu, a atakuje gwałtownym zrywem, w którym średnie maksymalne przyspieszenie w badaniach laboratoryjnych przekraczało 120 m/s²4.
- Tarło odbywa się bardzo wcześnie, tuż po zejściu lodów, na płyciznach z roślinnością i na zalanych łąkach. Osuszanie łąk i regulacja rzek odbierają mu tarliska56.
- Samice rosną szybciej, żyją dłużej i są wyraźnie większe od samców. Wyjątkowe okazy przekraczają 130 cm57.
- W wodach śródlądowych obowiązuje wymiar ochronny 45 cm i okres ochronny od 1 stycznia do 30 kwietnia. Regulaminy PZW są zwykle ostrzejsze89.
Jeden gatunek w Polsce, siedem na świecie
Szczupak należy do rodziny szczupakowatych (Esocidae) i rzędu szczupakokształtnych. W Polsce żyje tylko jeden jej gatunek, szczupak pospolity, szeroko rozprzestrzeniony wokół bieguna północnego w słodkich wodach Europy, Azji i Ameryki Północnej7.
Jego najbliżsi krewni to przede wszystkim gatunki amerykańskie: ogromny muskinonga (Esox masquinongy, do 183 cm), szczupak łańcuszkowy (E. niger) i mały szczupak amerykański (E. americanus). W dorzeczu Amuru żyje szczupak amurski (E. reichertii)1. Ciekawostką jest to, że w ostatnich latach Europa „dorobiła się” dwóch nowych gatunków. W 2011 roku opisano szczupaka południowego z Włoch, niezależnie przez dwa zespoły badaczy: jako Esox cisalpinus i jako E. flaviae3. W 2014 roku z południowo-zachodniej Francji opisano szczupaka akwitańskiego, Esox aquitanicus2. Oba przez stulecia uchodziły za zwykłe szczupaki; rozróżniły je dopiero badania genetyczne i dokładne pomiary.
| Gatunek | Występowanie | Największa notowana długość |
|---|---|---|
| szczupak pospolity (E. lucius) | Europa, Azja, Ameryka Północna | 150 cm |
| muskinonga (E. masquinongy) | Ameryka Północna | 183 cm |
| szczupak amurski (E. reichertii) | Azja Wschodnia | 115 cm |
| szczupak łańcuszkowy (E. niger) | Ameryka Północna | 99 cm |
| szczupak południowy (E. cisalpinus) | Włochy i okolice | 103 cm |
| szczupak akwitański (E. aquitanicus) | południowo-zachodnia Francja | ok. 42 cm (dł. standardowa) |
| szczupak amerykański (E. americanus) | Ameryka Północna | ok. 39 cm |
Dane: FishBase.1
Jak wygląda i jak go rozpoznać
Szczupaka trudno pomylić z inną rybą. Ma wydłużone, niemal cylindryczne ciało „torpedy”, a płetwy grzbietową i odbytową przesunięte daleko do tyłu, tuż przed płetwę ogonową. Te trzy płetwy działają razem jak wiosło przy starcie. Głowa stanowi około jednej czwartej długości ciała, a spłaszczony pysk przypomina kaczy dziób; dolna szczęka lekko wystaje5.
Ubarwienie to mistrzostwo kamuflażu: grzbiet i boki są oliwkowozielone lub brunatne, pokryte rzędami jasnych, fasolkowatych plam, brzuch kremowobiały. Młode szczupaki mają zamiast plam poprzeczne pasy, które świetnie znikają na tle łodyg trzciny5.
Wnętrze pyska to prawdziwa pułapka. Na szczękach siedzą duże, ostre kły, a podniebienie pokrywają setki drobnych, zagiętych do tyłu zębów, które pozwalają zdobyczy wsunąć się do gardła, ale nie pozwalają jej się wycofać. Na głowie widać rzędy porów linii bocznej, także po spodniej stronie żuchwy5. Dzięki nim szczupak „słyszy” drgania wody wywołane przez płynącą rybę, nawet gdy jej nie widzi. Duże oczy ustawione wysoko pozwalają mu patrzeć do przodu i lekko w górę, czyli dokładnie tam, skąd zwykle nadpływa ofiara.
Gdzie żyje
Szczupak lubi wodę spokojną i zarośniętą: zatoki jezior z trzciną, grzybieniami i rdestnicami, starorzecza, wolno płynące odcinki rzek, zbiorniki zaporowe i żwirownie. Zwykle trzyma się płytkiej wody, od 1 do 5 metrów, choć notowano go do 30 m głębokości7. Kluczowa jest roślinność. Daje dorosłym kryjówkę, młodym ochronę przed drapieżnikami (także przed starszymi szczupakami), a ikrze podłoże do przyklejenia5.
Mało kto wie, że szczupak żyje także w morzu. W Bałtyku, zwłaszcza w jego słabo zasolonych zatokach, występuje w wodzie słonawej. Część bałtyckich szczupaków wędruje na tarło do rzek i przybrzeżnych mokradeł, a potem wraca na żerowiska w morzu. Wiele z nich wraca do strumienia, w którym się wylęgło6. W południowym Bałtyku ryba ta żyje jednak na granicy swojej tolerancji zasolenia10.
W polskich wodach przybrzeżnych szczupak jest dziś w złej kondycji. Przez dziesięciolecia był ważnym drapieżnikiem Zatoki Puckiej, ale osuszanie łąk i budowa przepompowni przy ujściach Płutnicy i Redy odcięły go od tarlisk. Naukowcy Morskiego Instytutu Rybackiego oceniają, że miejscowa populacja praktycznie zanikła i utrzymuje się głównie dzięki zarybieniom1112. Trwają próby jej odbudowy, w tym eksperymenty z ikrą szczupaków z niemieckiego wybrzeża, które potrafią rozmnażać się w wodzie słonawej. Wyniki są na razie obiecujące, choć niepewne13.
Jak poluje i co je
Szczupak nie jest pływakiem długodystansowym. W jednym z kanadyjskich badań telemetrycznych ryby z nadajnikami były aktywne tylko przez około 20% czasu5. Resztę spędzają w bezruchu, ustawione przy krawędzi trzcin, pod zwalonym drzewem czy przy kępie roślin. Kiedy ofiara znajdzie się w zasięgu, następuje atak.
Ten atak to tak zwany start typu S: ciało wygina się w literę S, a potem prostuje jak sprężyna, a przesunięte do tyłu płetwy dają potężne pchnięcie. W klasycznym badaniu z 1990 roku średnie maksymalne przyspieszenie szczupaków wynosiło około 120 m/s², ponad dwa razy więcej niż u pstrągów tęczowych, a najwyższa zmierzona prędkość sięgała 7 m/s4. Późniejsze badania pokazały, że choć ruch przy ataku na zdobycz i przy ucieczce wygląda podobnie, mózg steruje nim inaczej. Atak jest nieco wolniejszy i bardziej „przemyślany”, bo ryba koryguje kierunek w trakcie14.
Zdobycz szczupak chwyta w poprzek, przytrzymuje zębami, obraca i połyka głową naprzód. Jada głównie ryby, ale nie gardzi żabami, rakami, a duże osobniki łapią nawet pisklęta ptaków wodnych i drobne ssaki. Optymalna ofiara ma długość od jednej trzeciej do połowy długości szczupaka5. Jest też kanibalem: gdy brakuje innego pokarmu, większe szczupaki zjadają mniejsze, a u narybku kanibalizm pojawia się już w pierwszych tygodniach życia. Badacze uważają go za naturalny regulator liczebności populacji5.
Rozród: tarło prawie pod lodem
Szczupak jest jedną z pierwszych ryb, które przystępują do tarła. Dzieje się to wczesną wiosną, tuż po zejściu lodów5; w Polsce zwykle w marcu i kwietniu. Samce przypływają na tarliska wcześniej niż samice6. Dużej samicy towarzyszy zwykle kilka mniejszych samców, a tarło trwa nawet kilka dni.
Tarliskiem są płycizny z roślinnością, a najlepiej zalane łąki i turzycowiska na brzegach rzek i jezior. Samica składa ikrę małymi porcjami, po kilkadziesiąt ziaren, rozrzucając ją na zatopioną trawę. Lepka ikra przykleja się do roślin75. Średnia płodność podawana w literaturze to około 32 tysięcy ziaren na samicę, ale duże samice składają znacznie więcej5. Po mniej więcej dwóch tygodniach wylęgają się larwy długości 6–8 mm. Przez kolejne dni wiszą na roślinach, przyczepione specjalnym gruczołem na głowie, i żyją z zapasów woreczka żółtkowego5.
Tu leży największy problem szczupaka w krajobrazie zmienionym przez człowieka. Zalane łąki szybko się nagrzewają i obfitują w plankton, więc są idealnym „żłobkiem” dla narybku6. Rowy melioracyjne, wały, jazy i regulacja rzek sprawiają jednak, że wiosenne rozlewiska znikają albo woda opada, zanim młode zdążą z nich odpłynąć. Liczebność rocznika zależy w dużej mierze od stabilnego, wysokiego poziomu wody w czasie rozwoju narybku5. Dlatego szczupaka powszechnie się zarybia. Badacze podkreślają jednak, że skuteczniejsza bywa odbudowa mokradeł, a do zarybień warto używać ryb pochodzących z tego samego regionu, bo miejscowe populacje bywają genetycznie odrębne i przystosowane do lokalnych warunków6.
Wzrost, wiek i rekordy
Młody szczupak rośnie błyskawicznie. W dobrych warunkach pod koniec pierwszego lata może mieć już około 15 cm5. Dojrzałość płciową samce osiągają zwykle w wieku 2 lat, samice rok później, choć bardziej niż wiek liczy się tu rozmiar ryby5. Samice rosną szybciej, żyją dłużej i są większe od samców, dlatego niemal wszystkie naprawdę duże szczupaki to samice5. Typowa długość według FishBase to około 40 cm u samców i 55 cm u samic, a największe notowane samice sięgały 150 cm i 28,4 kg7. Szczupaki mogą dożyć 30 lat, ale w większości populacji ryby starsze niż 7 lat są rzadkością57.
Oficjalny rekord Polski, prowadzony przez miesięcznik „Wiadomości Wędkarskie”, należy do Mariana Polawczyka: szczupak z 1970 roku ważył 20,8 kg i mierzył 130 cm. W maju 2026 roku głośno było o 133-centymetrowym szczupaku z Jeziora Solińskiego, ale redakcja nie uznała rekordu, bo zamiast oryginalnych materiałów otrzymała jedynie fragmenty nagrań i kopie zdjęć bez metadanych15. Rekord świata Międzynarodowego Stowarzyszenia Ryb Sportowych (IGFA) to 25 kg; szczupaka złowił Lothar Louis 16 października 1986 roku w jeziorze Grefeern w Niemczech16.
Ciekawostki i szczupak w kulturze
- W fińskiej „Kalevali” czarodziej Väinämöinen zabija olbrzymiego szczupaka i z jego szczęki buduje pierwsze kantele, narodowy instrument Finów17.
- Larwy szczupaka zaraz po wylęgu nie pływają, tylko wiszą przyklejone do roślin jak drobne szpilki5.
- Zimą szczupak zmienia rytm: latem poluje głównie o świcie i o zmierzchu, a zimą jest aktywniejszy w ciągu dnia5. Dlatego dobrze znają go też podlodowi wędkarze.
Mity i legendy
„Szczupak nie bierze, bo zmienia zęby.” To jedno z najtrwalszych przekonań wędkarskich. Szczupak rzeczywiście wymienia zęby przez całe życie, jak większość ryb kostnoszkieletowych, ale robi to stopniowo, ząb po zębie, a nie wszystkie naraz o jednej porze roku18. Nie ma więc „okresu bezzębnego”. Gorsze branie ma zwykłe przyczyny: temperaturę wody, obfitość naturalnego pokarmu czy pora dnia.
Cesarski szczupak z Kaiserslautern i Heilbronn. Według legendy 6 listopada 1497 roku w stawie Kaiserwoog w Kaiserslautern złowiono szczupaka o długości 19 stóp (ok. 5,7 m) i wadze 350 funtów. Na szyi miał nosić pozłacany miedziany pierścień z grecką inskrypcją: rybę miał wpuścić do stawu własnoręcznie cesarz Fryderyk II w 1230 roku, co dawałoby jej 267 lat. Tę samą historię opowiadano o jeziorze koło Heilbronn; w XVI wieku opisał ją szwajcarski przyrodnik Conrad Gessner. Przez stulecia powtarzano ją w podręcznikach ichtiologii jako fakt. Za legendę uznali ją dopiero w XIX wieku Cuvier i Valenciennes. Szkielet pokazywany w Mannheim jako szczątki cesarskiego szczupaka okazał się według późniejszych badań szkieletem wieloryba19. Fakty są mniej efektowne: największe wiarygodnie zmierzone szczupaki mają około 1,5 m, a wiek 30 lat to już wyjątek7.
„Szczupak zje wszystko i wszystkich.” Jest żarłoczny, ale nie jest szkodnikiem. Zjada przede wszystkim to, co w danym miejscu najłatwiej złapać, czyli zwykle liczne drobne ryby5. Jako drapieżnik szczytowy trzyma w ryzach ich liczebność, a badacze wiążą spadek liczby szczupaków u szwedzkich wybrzeży Bałtyku ze zmianami w całym przybrzeżnym ekosystemie6.
Przepisy: wymiar i okres ochronny
Zasady połowu w wodach śródlądowych określa obecnie rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 12 lipca 2023 roku (Dz.U. 2023 poz. 1373), które zastąpiło wcześniejsze rozporządzenie z 2001 roku. W wodach morskich obowiązuje osobne rozporządzenie z 27 grudnia 2023 roku (Dz.U. 2023 poz. 2816)820.
| Wody śródlądowe | Morskie wody wewnętrzne | |
|---|---|---|
| Wymiar ochronny | 45 cm | 50 cm |
| Okres ochronny | 1 stycznia – 30 kwietnia | 1 stycznia – 15 maja w Zatoce Gdańskiej; 1 stycznia – 30 kwietnia w wodach na zachód od 15°23′14″ E (m.in. Zalew Szczeciński) i na jeziorze Dąbie |
| Limit dobowy | nie określono w rozporządzeniu | 2 sztuki łącznie ze sandaczem |
Długość mierzy się od początku zamkniętego pyska do końca najdłuższego promienia płetwy ogonowej8.
Rozporządzenie to minimum. Uprawniony do rybactwa, np. okręg PZW, może w swoim zezwoleniu wprowadzić zasady ostrzejsze i zwykle to robi. Przykładowo w Okręgu PZW w Katowicach w 2026 roku wymiar ochronny szczupaka wynosi 50 cm, na części zbiorników obowiązuje „widełkowy” wymiar ochronny (chronione są ryby poniżej 50 cm i powyżej 90 cm), niektóre wody mają okres ochronny wydłużony do 31 maja, a dobowy limit to 2 szczupaki i sandacze łącznie9. Przed wyjazdem zawsze warto sprawdzić regulamin konkretnej wody. Wymiary i okresy ochronne dotyczą także łowiectwa podwodnego, do którego potrzebna jest karta łowiectwa podwodnego8; w wodach morskich kuszą wolno polować wyłącznie bez aparatu oddechowego20.
Spotkanie pod wodą
Dla nurka szczupak to jedno z najwdzięczniejszych spotkań w polskiej wodzie słodkiej. Najczęściej widzimy go w strefie roślinności na głębokości kilku metrów: przy krawędzi trzcin, w łąkach podwodnych roślin, przy zatopionych pniach i gałęziach, na obrzeżach pomostów. Stoi nieruchomo, czasem pod kątem, z ledwo widocznym ruchem płetw piersiowych. Ponieważ jego strategią jest bezruch, często pozwala podpłynąć bliżej, niż spodziewalibyśmy się po dzikiej rybie. Kiedy uzna, że wystarczy, odpływa jednym ruchem ogona.
Kilka zasad, dzięki którym spotkanie będzie udane dla obu stron:
- Podpływaj powoli, nisko i z boku, nie od strony pyska. Dobra pływalność i trym są tu ważniejsze niż sprzęt fotograficzny. Każde uderzenie płetwą o dno podnosi chmurę mułu, która kończy obserwację.
- Nie dotykaj i nie karm. Śluz na skórze chroni rybę przed infekcjami. Karmienie uczy drapieżnika złych nawyków, a wobec szczupaka jest po prostu ryzykowne dla palców.
- Nie goń uciekającej ryby. Jeśli odpłynęła, to znaczy, że czuła się zagrożona. Następnym razem zatrzymaj się dalej.
- Omijaj tarliska wiosną. W marcu i kwietniu płytkie, zarośnięte zatoki i zalane łąki to miejsca tarła. Nie wchodź w nie, nie brodź i nie wzburzaj dna, bo ikra przyklejona do roślin łatwo ginie. Na wielu wodach tarliska są też wyznaczonymi obrębami ochronnymi.
- Fotografując, pracuj światłem z boku i zrób kilka zdjęć zamiast jednego z bliska. Szczupak jest świetnie zamaskowany, więc najładniej wygląda z profilu, na tle roślin albo na jasnym tle wody nad sobą. Nie świeć mu latarką prosto w oczy przez dłuższy czas.
A gdy już spotkasz szczupaka, zatrzymaj się na chwilę i po prostu popatrz. Mało która ryba tak dobrze pokazuje, że w przyrodzie cierpliwość bywa skuteczniejsza od szybkości.
Przypisy
Footnotes
-
Froese R, Pauly D (red.). Lista gatunków rodzaju Esox. FishBase. https://fishbase.se/identification/SpeciesList.php?genus=Esox. ↩ ↩2 ↩3
-
Denys GPJ, Dettai A, Persat H, Hautecœur M, Keith P. Morphological and molecular evidence of three species of pikes Esox spp. (Actinopterygii, Esocidae) in France, including the description of a new species. Comptes Rendus Biologies. 2014;337(9):521–534. doi:10.1016/j.crvi.2014.07.002. ↩ ↩2
-
Lucentini L, Puletti ME, Ricciolini C i in. Molecular and phenotypic evidence of a new species of genus Esox (Esocidae, Esociformes, Actinopterygii): the southern pike, Esox flaviae. PLoS ONE. 2011;6(12):e25218. doi:10.1371/journal.pone.0025218. Równolegle ten sam gatunek opisali Bianco i Delmastro (2011) jako Esox cisalpinus. ↩ ↩2
-
Harper DG, Blake RW. Fast-start performance of rainbow trout Salmo gairdneri and northern pike Esox lucius. Journal of Experimental Biology. 1990;150(1):321–342. doi:10.1242/jeb.150.1.321. ↩ ↩2
-
Harvey B. A Biological Synopsis of Northern Pike (Esox lucius). Canadian Manuscript Report of Fisheries and Aquatic Sciences 2885. Fisheries and Oceans Canada; 2009. https://waves-vagues.dfo-mpo.gc.ca/library-bibliotheque/337844.pdf. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7 ↩8 ↩9 ↩10 ↩11 ↩12 ↩13 ↩14 ↩15 ↩16 ↩17 ↩18 ↩19 ↩20 ↩21
-
Larsson P, Tibblin P, Koch-Schmidt P, Engstedt O, Nilsson J, Nordahl O, Forsman A. Ecology, evolution, and management strategies of northern pike populations in the Baltic Sea. Ambio. 2015;44(Suppl 3):451–461. doi:10.1007/s13280-015-0664-6. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6
-
Froese R, Pauly D (red.). Esox lucius Linnaeus, 1758, Northern pike. FishBase, wersja 2025/2026. https://www.fishbase.se/summary/Esox-lucius.html. ↩ ↩2 ↩3 ↩4 ↩5 ↩6 ↩7
-
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 lipca 2023 r. w sprawie szczegółowych warunków ochrony i połowu ryb w powierzchniowych wodach śródlądowych. Dz.U. 2023 poz. 1373, § 6–7. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230001373. ↩ ↩2 ↩3 ↩4
-
Okręg PZW w Katowicach. Szczegółowe warunki uprawiania amatorskiego połowu ryb obowiązujące na wodach ogólnodostępnych Okręgu PZW w Katowicach w 2026 roku (z 25.09.2025). Przedruk: Koło PZW nr 68 Zebrzydowice. https://zebrzydowice.pzw.pl/strefa-wedkarza/zasady-wedkowania-w-okregu-katowice-od-2026-r. ↩ ↩2
-
Möller S, Winkler HM, Klügel A, Richter S. Using otolith microchemical analysis to investigate the importance of brackish bays for pike (Esox lucius Linnaeus, 1758) reproduction in the southern Baltic Sea. Ecology of Freshwater Fish. 2019;28:602–610. doi:10.1111/eff.12478. ↩
-
Psuty I, Zaporowski R, Gaweł WB. Goodbye to northern pike (Esox lucius) in the Polish southern Baltic? Fisheries Research. 2023;258:106549. doi:10.1016/j.fishres.2022.106549. ↩
-
Morski Instytut Rybacki – Państwowy Instytut Badawczy. Projekt PIKE: cel projektu. https://pike.mir.gdynia.pl/goal.html. ↩
-
Fey DP, Greszkiewicz M, Lejk AM, Zimak M, Białowąs M. Assessing the potential for introducing resident brackish-water pike (Esox lucius) to restore depleted Baltic Sea populations. Fisheries & Aquatic Life. 2025;33(4). doi:10.2478/aopf-2025-0019. ↩
-
Schriefer JE, Hale ME. Strikes and startles of northern pike (Esox lucius): a comparison of muscle activity and kinematics between S-start behaviors. Journal of Experimental Biology. 2004;207(3):535–544. doi:10.1242/jeb.00789. ↩
-
Rekord pisany na wodzie. Wątpliwości wokół ogromnego szczupaka. Polsat News, 19.05.2026. https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-05-19/rekord-pisany-na-wodzie-watpliwosci-wokol-ogromnego-szczupaka/. ↩
-
International Game Fish Association. 12 of the largest northern pike in IGFA world record history. IGFA, 19.05.2026. https://igfa.org/2026/05/19/12-of-the-largest-northern-pike-in-igfa-world-record-history/. ↩
-
Lönnrot E. Kalevala. Runo XL („Birth of the Harp”), przekład ang. J.M. Crawford. Project Gutenberg. https://www.gutenberg.org/ebooks/5186. ↩
-
Huysseune A, Witten PE. Continuous tooth replacement: what can teleost fish teach us? Biological Reviews. 2024;99(3):797–819. doi:10.1111/brv.13045. ↩
-
Sage vom Hecht im Kaiserwoog. Wikipedia (niem.), hasło opracowane na podstawie m.in.: C. Gessner, Historiae animalium liber IIII, 1558; M. Freher, Origines Palatinae, 1612; G. Cuvier, A. Valenciennes, 1846; G. Hartmann, Mannheimer Geschichtsblätter 1927. https://de.wikipedia.org/wiki/Sage_vom_Hecht_im_Kaiserwoog. ↩
-
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 27 grudnia 2023 r. w sprawie wymiarów i okresów ochronnych organizmów morskich poławianych przy wykonywaniu rybołówstwa rekreacyjnego oraz szczegółowego sposobu i warunków wykonywania rybołówstwa rekreacyjnego. Dz.U. 2023 poz. 2816, § 2, § 3, § 11. https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20230002816. ↩ ↩2
